czyli zaburzenia w zachowaniu, niedostosowanie, nieprzystosowanie, wykolejenie społeczne, trudności wychowawcze, a może demoralizacja.
W pedagogicznej i psychologicznej literaturze światowej spotykamy różne określenia objawów, zachowań, i motywacji niezgodnych z zasadami współżycia społecznego. Złożoność i różnorodność przyczyn społecznego niedostosowania powoduje, że motywacje, postawy, objawy oraz formy zachowań niepożądanych społecznie są różne w zależności od ich etiologii. Niejednolite kryteria są zasadniczą przyczyną różnorodności pojęciowej. Z tego też powodu próby unifikacji terminologicznej stanowią nadal zasadniczy problem.
Zaburzenia w zachowaniu się - Jan Konopacki przypisuje temu pojęciu zakres szerszy aniżeli niedostosowanie społeczne. Określa to pojecie jako odchylenie od normy w zachowaniu się jednostki, przy czym przez normy rozumie zbiór zasad moralnych, obyczajowych, zwyczajowych przyjętych w danym środowisku. Stopień odchylenia od normy będzie świadczył o natężeniu zaburzenia. Najłagodniejszymi zaburzeniami mogą być : nieposłuszeństwo wobec rodziców czy trudności w nauce szkolnej najcięższymi nerwice czy przestępczość.(2)
Niedostosowanie społeczne - termin pojawił się w Polsce (1959 r.) za sprawą Marii Grzegorzewskiej,(1) która uważała, młodzież niedostosowaną jako zespół wszystkich nieletnich wymagających specjalnych metod wychowawczych, metodyczno-psychologicznych oraz medycznych. Wg Ottona Lipkowskiego(3)
niedostosowanie społeczne jest zaburzeniem charakterologicznym o niejednolitych
objawach spowodowanych niekorzystnymi zewnętrznymi i wewnętrznymi warunkami rozwoju,
a wyrażające się wzmożonymi i długotrwałymi trudnościami w dostosowaniu się do
normalnych warunków społecznych i w realizacji danej jednostki.
Czesław Czapów i Stanisław Jedlewski określają w "Pedagogice Resocjalizacyjnej"(4)
niedostosowanie społeczne jako termin, w skład którego wchodzą:
manifestacja polegająca na czynnościach sprzecznych z normami prawa,
stan osobowości stanowiący podłoże zaburzeń w zachowaniu,
przyczyny tych zachowań i zaburzeń.
Wykolejenie społeczne -
w "Wychowaniu resocjalizującym" Cz. Czapów definiuje podobnie jak wcześniej
niedostosowanie społeczne, traktując je jako układ postaw obejmujący :
manifestacje w różnej postaci np. wykolejenia złodziejskiego, narkomanii,
praktyk heteroseksualnych.....itd., stany osobowości ujmowane jako układ nastawień,
których manifestacją jest łamanie norm moralnych i prawnych wynikające z pobudek
egoistycznych oraz stanowiące konsekwencję integracji ze środowiskiem patologicznym tj.
przyswojenia wzorców podkultury przestępczej - np. złodziejskiej, narkomańskiej,
alkoholicznej czy grypserskiej, statyczne(czynniki) i dynamiczne(geneza)
ujmowanie przyczyn wytwarzania się podatności na wpływ podkultury antagonistycznej
wobec społeczeństwa oraz przyczyn przyswajania tego typu podkultury. (5)
Inaczej podchodzi do zagadnienia S. Górski.
Uważa on jednostki za społecznie niedostosowane w sytuacji, gdy:
nie są zdolne do pełnienia ról społecznych zgodnie z oczekiwaniami wskutek niedostatków dyspozycji instrumentalnych np. procesy orientacji - niewidomi, głusi, procesy intelektualne - upośledzeni umysłowo, procesy werbalno- motoryczne- przewlekle chorzy,
nie są skłonne do pełnienia ról społecznych wskutek negatywnego pełnienia ról społecznych wobec różnych oczekiwań.(6)
Trudności wychowawcze, trudne dziecko - często rodzice i nauczyciele używają tego terminu w stosunku do dziecka sprawiającego kłopoty wychowawcze. Jest to jednak pojecie nieprecyzyjne tak naprawdę niewiele mówiące. Te kłopoty wychowawcze najczściej mają polegać na niechęci dziecka do nauki oraz prezentowania negatywnego nastawienia co do współpracy z nauczycielem czy rodzicem.
Demoralizacja lub nieprzystosowanie społeczne - określają stan w jakim znajduje się jednostka bądź toczący się, niepożądany społecznie proces objawiający się naruszaniem zasad współżycia społecznego, popełnianiem czynów zabronionych, systematycznym uchylaniem się od obowiązku szkolnego, kształcenia zawodowego, używaniem alkoholu lub innych środków w celu odurzenia się, uprawianiem nierządu, włóczęgostwem oraz udziałem w grupach przestępczych (pojęcia często stosowane w aktach normatywnych i literaturze prawniczej.(7)
Zaprezentowane tutaj pojęcia są najczęściej spotykanymi i wybranymi z całego wachlarza na określenie objawów, zachowań, motywacji czy postaw stanu niepożądanego społecznie, w jakim znajduje się jednostka będąca w zainteresowaniu pedagogiki resocjalizacyjnej.
