W języku potocznym mówi się dość często o środowisku bez odnoszenia się do kogokolwiek i wtedy pojmujemy je jako wyodrębniony, samoistny układ na określonej przestrzeni - stanów rzeczy, zjawisk stosunków i procesów( np. środowisko naukowe, artystyczne, lekarskie, robotnicze, patologiczne czy destruktywne.(1)
Odniesienie w socjologicznych i pedagogicznych definicjach środowiska do określonej jednostki najczęściej polega na wyodrębnianiu tych elementów, które bezpośrednio danej jednostki dotyczą. Chodzi tu o uwypuklenie interakcji społecznych na płaszczyźnie jednostka - środowisko, w którym przebywa. Jest to o tyle wygodne, że takie podejście do pojęcia środowisko można odnieść w każdej chwili do kogoś( np. on wywodzi się ze środowiska literackiego). F Znaniecki jako jeden z pierwszych w socjologii wychowania definiuje środowisko wychowawcze jako odrębne środowisko społeczne, które grupa wytwarza dla osobnika mającego zostać jej członkiem po odpowiednim przygotowaniu. Wyjaśnia przy tym , że środowisko to obejmuje wszystkie osoby i grupy społeczne, z którymi dana grupa wymaga lub dozwala by ów osobnik się stykał.(2) Definicja Znanieckiego jak i inne definicje socjologiczne, przyjmują wyraźnie jako istotę dla środowiska wychowawczego społeczną kontrolę bodźców i wpływów środowiskowych ukier
unkowaną przez zamiar i cele wychowawcze - kładzie nacisk na regulację wpływów środowiskowych i określa pojęcie środowiska wychowawczego w płaszczyźnie społecznej, wprowadza swoiste pojęcie środowiska naturalnego na oznaczenie środowisk lokalnych (np. wspólnota lokalna, sąsiedztwo, rodzina, grupa rówieśników itp.)(3) Najprościej rzecz ujmując, mówiąc o środowisku wychowawczym mamy na myśli środowisko, w którym wychowuje się jednostka. Takie też znaczenie tego pojęcia przyjmuje się najczęściej w naukach pedagogicznych.(4)
W takim rozumieniu środowisko wychowawcze może mieć więc bardzo różne elementy. U dziecka wychowującego się z rodzicami będą to: rodzice, rodzeństwo i inni domownicy, nauczyciele, koledzy szkolni, z podwórka czy ulicy, sąsiedzi, a w przypadku wychowanka domu dziecka środowisko to tworzą wychowawcy, nauczyciele, inni wychowankowie z grypy czy uczniowie z klasy. Przyjmując, że dziecko pzostaje pod opieką rodzicielską najczęściej elementami środowiska wychowawczego mającymi wpływ na przebieg jego procesu socjalizacyjnego są : rodzina( rodzice, domownicy), szkoła(nauczyciele, koledzy szkolni) oraz otoczenie zewnętrzne( koledzy z podwórka, ulicy, sąsiedzi z którymi spotyka się). Integracja środowiska wychowawczego polegająca na wspólnym realizowaniu celów wychowawczym byłoby sytuacją z pedagogicznego punktu widzenia bardzo najkorzystniejszą. Niestety taki stan rzeczy należy do rzadkości i dlatego najczęściej środowisko wychowawcze jest obarczone różnymi ułomnościami.
Rodzina jako podstawowa komórka społeczna ma wpływ na kształtowanie postaw jednostki najsilniejszy. To w rodzinie dziecko uczy się wypowiadać pierwsze słowa, podpatruje i naśladuje zachowania domowników, przejmuje o nich normy i wzorce osobowe. Jeśli rodzina funkcjonuje w sposób społecznie pożądany tj. są wypełniane właściwe role przez poszczególnych jej członków oraz istnieją pożądane relacje pomiędzy nimi, a co za tym idzie, istnieje właściwie funkcjonująca jej struktura wewnętrzna, a dziecko ma zapewnione bezpieczeństwo i otoczone jest miłością oraz chronione jest przed negatywnymi wpływami zewnętrznymi, wtedy możemy mówić o sytuacji z wychowawczego punktu widzenia korzystnej.
Proces socjalizacji dziecka w rodzinie nie zawsze przebiega wzorcowo i często występuje zjawisko dezintegracji najczęściej na skutek osłabienia więzi uczuciowej między członkami rodziny utraty poczucia wspólnoty rodzinnej, wewnętrznego ładu i spokoju. Wtedy to rodzice najczęściej tracą autorytet oraz możliwość faktycznego oddziaływania na dziecko. W takiej niekorzystnej sytuacji osłabienia wpływu rodziny na dziecko zaczyna wzmacniać się wpływ otoczenia i zaczynają przenikać treści niekontrolowane i mające niekorzystny wpływ na socjalizację dziecka. Niemały wpływ na dezintegrację rodziny na brak czasu dla dziecka w związku z pracą zawodową rodziców . Dziecko często przez wiele godzin pozostaje bez opieki i przejmuje niejednokrotnie niekorzystne wzorce osobowe "ulicy".
Niebagatelny wpływ na wychowanie dziecka ma brak podstawowej wiedzy pedagogicznej, a co za tym idzie, popełnienie pomimo najszczerszych chęci rażących błędów wychowawczych przez rodziców.
Najczęściej spotykane błędy wychowawcze popełniane przez rodziców wobec dzieci(5) :
Nadmiernie ulegają życzeniom dziecka
, kształtując u pociechy postawę egocentryczną i egoistyczną.
stosują zbyt surowe metody wychowawcze
nakładające wygórowane obowiązki trudne z racji ograniczonych możliwości dziecka do wykonania. Najczęściej dziecko musi przynosić ze szkoły bardzo dobre oceny, musi spać, ma być silne i zdrowe...itd. Od dziecka żąda się bezkrytycznego podporządkowania się wszystkim poleceniom rodziców. W takiej rodzinie jest hamowana i tłumiona aktywność dziecka, które ujścia dla swojej energii szuka poza domem.
Zmienność rodziców w stosunku do dziecka
- niestałość, brak konsekwencji, zmienność w postawie, w wymaganiach oraz wyrażanych uczuciach wpływają niekorzystnie na rozwój psychiczny dziecka. Poznaje ono szybko słabość rodziców i uczy się szybko dostosowywać do wybuchów złości, objawów wylewnej miłości, uczy się unikać zarówno kar jak i czułości, gdyż obie formy zachowań traktuje jedynie jako chwilowy grymas rodziców. Dziecko bezwiednie staje się dwulicowe. Przez kłamstwo, uległość oraz pokorę stara się unikać przykrości ze strony zmiennych rodziców(6) Postawa taka utrwala się i w dorosłym życiu jednostka najczęściej jest cyniczna i nie uznaję żadnych autorytetów.
Przesadne wychowanie
najczęściej ingerujące w swobodę dziecka we wszystkich sferach jego rozwoju, a w szczególności ograniczające inwencję twórczej, pomysłowość i inicjatywę. Wychowanie to z reguły prowadzi do ukształtowania postaw przepojonych brakiem samodzielności oraz zaradności życiowej nawet w najprostszych sytuacjach.
Szkoła
We współczesnej rzeczywistości podstawową, powszechną instytucją wychowawczą jest szkoła obejmująca całą generację dzieci i młodzieży. Proces dydaktyczno-wychowawczy przebiegający w szkole ma charakter działania celowego, planowego i zorganizowanego, realizującego cele dydaktyczne czyli kształcące i poznawcze oraz wychowawcze. Proces ten jest kierowany przez grupę najczęściej z wyższym wykształceniem tj. pedagogów, nauczycieli-wychowawców, ludzi o dużej kulturze ogólnej i pedagogicznej, głęboko zainteresowanych tym, by błędy w postępowaniu rodziców nie utrudniały pracy wychowawczo-dydaktycznej szkoły i by procesy rozwoju dzieci i młodzieży przebiegały prawidłowo.(7). Jak już wcześniej wspomniałem, często spotykaną jedną z przyczyn niewłaściwej socjalizacji jednostki są trudności wynikające z niedostatecznej integracji środowiska wychowawczego, a w szczególności brak właściwych relacji na płaszczyźnie szkoła - dom. Ten niepożądany stan rzeczy niekoniecznie musi być spowodowany niedostateczną pracą ze strony nauczyciela-wychowawcy na rzecz integracji środowiska. Najbardziej trudne sytuacje wynikają, gdy mamy do czynienia z rodziną patologiczną, rozprzężoną bądź rozbitą. Nawet w rodzinach pełnych, stanowiących pozytywny element środowiska wychowawczego nie zawsze zachodzą właściwe interakcje między tymi dwoma elementami środowiska wychowawczego. W sytuacjach, w których szkoła napotyka poważne trudności w nawiązaniu współpracy z domem jedynym właściwym rozwiązaniem wydaje się dłuższe zagospodarowanie czasu wolnego uczniów organizując atrakcyjne zajęcia w ramach godzinach pozalekcyjnych w sekcjach i kołach zainteresowań. Szkoła mobilizuje wszystkie możliwe środki, aby najlepiej spełnić stojące przed nią zadania. Powtarzają się jednak stwierdzenia, poparte przykładami pochodzące nie tylko od rodziców, ale również od pedagogów, psychologów i socjologów, że instytucja ta jest także środowiskiem, w którym zdarzają się przypadki powstania czy pogłębiania się społecznego wykolejenia.
Wśród krytycznych uwag można wymienić takie które :
niesłusznie obciążają szkołę i szukają w niej przyczyn trudności wychowawczych,
wskazują na błędy popełniane przez szkołę, w wyniku których te trudności powstają.(8)
W pierwszym wypadku najczęściej szkoła jest niesłusznie krytykowana przez rodziców np. dziecko dostaje ocenę negatywną z zachowania, gdyż dopuściło się czynów zabronionych, podlegających karze, to rodzice najczęściej przypisują winę szkole. Szkoła wtedy nie może harmonijnie współpracować z domem, autorytet nauczycieli jest podrywany, co skutecznie niweczy wszystkie jej wysiłki wychowawcze.
Omawiając krytyczne uwagi wymienione w drugiej kolejności kierowane pod adresem szkoły można powiedzieć tak:
Uczeń uzyskuje w szkole wiadomości, w domu je uzupełnia i utrwala. Nauczyciel więc ma zasadniczy i bezpośredni wpływ na ukształtowanie sytuacji dziecka w szkole. Jeśli uczeń napotyka na trudności powinien natychmiast uzyskać specjalną pomoc organizowaną przez nauczyciela czy wychowawcę klasy. Problemy z opanowaniem materiału, niemożność przejścia procesu adaptacyjnego np. w klasie, często stanowią preludium do rozwoju bardzo niekorzystnych zachowań, które w konsekwencji mogą prowadzić do narastania postawy charakteryzującej się wrogością wobec szkoły, kolegów i nauczycieli . Brak w porę pomocy przede wszystkim ze strony szkoły może doprowadzić w pierwszej kolejności do niekorzystnych zachowań w postaci wagarów będących ucieczką ze szkoły, a spóźnione usiłowania nauczyciela-wychowawcy w nawiązaniu współpracy z domem, dość często doprowadzają do konfliktów na płaszczyźnie dziecko-rodzice, a w następstwie ucieczek z domu itd.
Narastającym problemem są różne zjawiska niepożądane społecznie, a w szczególności narkomania ogarniająca swym zasięgiem możliwie wszystkie miejsca przebywania młodzieży, w tym i środowisko szkolne.
Zdecydowana walka z przenikającymi patologiami społecznymi do szkoły dla współczesnych pedagogów jest zadaniem niełatwym ale koniecznym.
Środowisko zewnętrzne
Chodzi tutaj o kolegów z podwórka, ulicy, sąsiadów, a więc o to środowisko, z którym kontaktuje się jednostka poza domem i szkołą. Najbardziej niebezpieczne są kontakty ze środowiskiem patologicznym, kryminogennym. Brak opieki ze strony rodziców często powoduje, iż funkcje domu rodzinnego przejmuje podwórko, ulica, środowisko kryminogenne i niejednokrotnie dochodzi do desocjalizacji jednostki. W literaturze można spotkać pojęcie środowiska rówieśniczego, lecz ono nie wyczerpuje wszystkich możliwych interakcji jednostki. Mogą to być przecież zarówno rówieśnicy, jak i osoby młodsze lub starsze, z którymi dziecko utrzymuje kontakty. Do tego środowiska zaliczyć należy również instytucje pozaszkolne zajmujące się sprawami wychowania młodzieży np. domy kultury, świetlice, kluby sportowe,, których jednym z celów jest wychowanie młodzieży poprzez m.in. rozwijanie zainteresowań. Dla tego typu instytucji obecnie sytuacja niestety nie jest najkorzystniejsza. Cięcia budżetowe drastycznie ograniczające lub wręcz uniemożliwiające działalność tych placówek, często doprowadzają do ich likwidacji, co wywołuje w konsekwencji ujemne skutki dla wszechstronnego rozwoju młodzieży. Efektem takiego stanu rzeczy jest narastanie szeregu niekorzystnych zjawisk, w tym patologicznych obejmujących swym zasięgiem młodzież, a nawet dzieci.
