Diagnostyka resocjalizacyjna jest dyscypliną naukową dość obszerną.
Materiał ten sygnalizuje jedynie zarys najistotniejszych kwestii, które należy zgłębić w dalszym poznaniu.
Diagnostyka resocjalizacyjna zajmujmuje się stawianiem trafnych i rzetelnych diagnoz na użytek wychowania resocjalizującego osób niedostosowanych społecznie.
Diagnoza resocjalizacyjna to rozpoznanie stanu nieprzystosowania społecznego jednostki, jego opis, wyjaśnienie przyczynowe oraz jego ocena z punktu widzenia altualnie dostępnej wiedzy.
Mówiąc o diagnozie prościej, mamy na myśli opis i wyjaśnienie pojedynczego przypadku, a więc zawsze jakąś analizę, która posłuży preparacji działań zmierzających do skutecznej resocjalizacji jednostki.
Przedmiotem diagnozy resocjalizacyjnej są wszelkie negatywne lub nieadekwatne reakcje jednostek na wymogi i nakazy wynikające z przypisanych im ról społecznych. W dużym uproszczeniu można powiedzieć,
że przedmiotem diagnozy dla potrzeb wychowania resocjalizacyjnego jest nieprzystosowanie społeczne.
Diagnoza wychowania resocjalizującego obejmuje :
symptomy i jego empiryczne wskaźniki,
psychospołeczne mechanizmy regulacyjne stanów nieprzystosowania,
proste i złożone czynniki biopsychiczne i socjokulturowe, determinujące te stany.
Funkcje diagnozy resocjalizacyjnej :
opisowo - wyjaśniające
oceniające
W zależności od założeń metodologicznych, teorii nieprzystosowania społecznego
oraz teorii resocjalizacji wyróżnia się rozmaite modele diagnozowania,
wyznaczające dokładnie przedmiot i zakres podejmowanych badań oraz ich kolejne etapy.
Obecnie najczęściej wyróżnia się trzy modele diagnozy resocjalizacyjnej:
model diagnozy behawioralnej - w modelu tym przedmiotem rozpoznania diagnostycznego są zachowania odchylające się od normy w sensie statystycznym, tj. nie mieszczące się w granicach jednego odchylenia standardowego.
W modelu behawioralnym diagnozy resocjalizacyjnej jej przedmiotem są zachowania odchylające się od normy nie tylko ze względu na swą częstotliwość czy nasilenie, ale także ze względu na ich sprzeczność z obowiązującymi w danym systemie społecznym standardami społeczno - kulturowymi.
Zakres tej diagnozy jest ściśle ograniczony do badania związków po między uprzednimi obserwowanymi przez diagnostę bodźcami działającymi na jednostkę, a jej antyspołecznymi reakcjami.
Celem jest odkrywanie czynników wywierających wpływ na zmianę zachowania jednostki.
Optymalna metoda diagnozowania: bezpośrednia obserwacja zachowania jednostki w różnych sytuacjach życiowych oraz dokonywanie sprawozdań.
Techniki diagnostyczne stanowią tylko te narzędzia, których trafność i rzetelność uprzednio sprawdzono, są pewnie tj. nie budzą zastrzeżeń z psychometrycznego punktu widzenia.
W modelu tym zakłada się, iż istota nieprzystosowania społecznego są zachowania, a resocjalizacja polega tylko i wyłącznie na modyfikacji tych zachowań zgodnie z prawami teorii uczenia się
model diagnozy interakcyjnej
- w modelu tym przedmiotem rozpoznania diagnostycznego
jest rodzaj i jakość stosunków interpersonalnych jakie jednostka utrzymuje z rodzicami,
wychowawcami, kolegami oraz jej psychospołeczny rozwój. Model ten nawiązuje do psychologicznych
koncepcji psychospołecznego rozwoju jednostki, w których zahamowania rozwoju traktowane są
jako przejawy zaburzeń regulacji neurofizjologicznej lub psychologicznej jednostki w danym
otoczeniu społecznym.
Celem tej diagnozy jest identyfikacja oraz wyjaśnienie znaczenia poszczególnych dysfunkcji
w adaptacji społecznej jednostki i jej zaburzeniach, by w następstwie dokonanego rozpoznania
móc zaproponować odpowiednią korekturę rozwoju psychospołecznego poprzez zastosowanie trafnych
metod oddziaływania wychowawczego i terapeutycznego.
model diagnozy interdyscyplinarnej - przedmiotem rozpoznania są nie tylko zachowania,
ale przede wszystkim mechanizmy regulacji psychologicznej i społecznej prowadzące do zaburzeń
w społecznym przystosowaniu jednostki.
Jest to najbardziej wszechstronny i wyczerpujący model. W modelu tym nieprzystosowanie społeczne
ujmowane jest jako antagonizm destruktywny przejawiający się w sferze postaw i ról społecznych jednostki,
ujawniający się w warunkach wysokiego skumulowania niekorzystnych czynników biopsychicznych i socjokulturowych
utrudniających jej normalny, psychospołeczny rozwój.
Celem tej diagnozy jest identyfikacja postaw antyspołecznych, określenie sposobu ich integracji
oraz wewnętrznej regulacji, identyfikacja wadliwych ról społecznych, w jakie wchodzi badana
jednostka, stwierdzenie poziomu internalizacji przepisów tych ról,
wskazanie hipotetycznych czynników biopsychicznych oraz socjokulturowych związanych ze statusem rodziny,
pozycją ekonomiczno-materialną oraz uczestnictwem w życiu kulturalnym.
Model ten nazywamy interdyscyplinarnym, gdyż w zbieraniu podstawowych danych zaangażowane
są metody i techniki badawcze pochodzące z terenu rozmaitych monodyscyplin.
Diagnoza dla potrzeb wychowania resocjalizującego przebiega w trzech zasadniczych etapach:
od diagnozy konstatującej fakty, poprzez diagnozę ukierunkowującą do diagnozy weryfikującej.
Etapy diagnozy resocjalizacyjnej
I etap stanowi diagnozę konstatującą fakty, czyli obejmuje opis i wyjaśnienie w kategoriach przyczynowo-skutkowych lub celowościowych:
rodzaj występujących zaburzeń w zachowaniu jednostki
rodzaj mechanizmów psychologicznych i społecznych prowadzących do rozpoznania zaburzeń przystosowania
udział poszczególnych czynników genetycznych (etiologicznych) w powstawaniu i utrzymywaniu się zaburzeń, odchyleń i dysfunkcji
II etap to diagnoza ukierunkowująca albo projektująca - aby przejść do tego etapu niezbędne jest dokonanie szeregu ocen stwierdzonych stanów rzeczy w kategoriach: prawidłowe, zaburzone, manipulowane, nie manipulowane itp. Po pełnej analizie i ocenie przedmiotu badania diagnostycznego następuje etap diagnozy projektującej działalność interwencyjną: profilaktyczną lub resocjalizacyjną w zależności od treści rozpoznania diagnostycznego i zakładanych celów działalności pedagogicznej.
Na tym etapie diagnozy należy określić związek między postulowanym stanem etapowym lub finalnym określanym jako skutek oraz zabiegami wychowawczymi, korekcyjnymi prowadzącymi do niego - określanymi jako przyczyny. Zakłada się przy tym iż istnieje możliwość przynajmniej w pewnym zakresie manipulacji wyodrębnionymi w wyniku badania diagnostycznego czynnikami i mechanizmami regulującymi stany przystosowania i nieprzystosowania społecznego. Istotnym elementem tej diagnozy jest tzw. optymalizacja strategii i procedur postępowania profilaktyczno-resocjalizującego uwzględniająca alternatywne sposoby i środki oddziaływania.
III etap czyli diagnoza weryfikująca lub sprawdzająca
Etap ten ma na celu sprawdzenie prawdziwości uzyskanego w poprzednich etapach diagnozy obrazu przystosowania społecznego jednostki i jego ewentualnych zaburzeń.
Diagnoza ta polega na sprawdzaniu obrazu diagnostycznego nie tylko przez analizę logiczna, ale przede wszystkim poprzez ocenę skuteczności podjętych w wyniku rozpoznania diagnostycznego działań praktycznych tj.: zapobiegawczych, terapeutycznych i wychowawczych.
Pełne sprawdzenie hipotez diagnostycznych dotyczących mechanizmów regulacji psychospołecznej, czynników etiologicznych stanu nieprzystosowania społecznego jednostki lub grupy osób możliwe jest tylko w bezpośrednim działaniu,
Weryfikuje się wówczas skuteczność rozwiązań praktycznych oraz trafność samego rozwiązania.
Diagnoza resocjalizacyjna jest zwykle dziełem zespołu specjalistów stosujących właściwe dla nich metody i techniki. Praktycznie członkami takiego zespołu jest pedagog, psycholog i lekarz, a najczęściej stosowaną metodą jest ukierunkowana obserwacja jednostki będącej przedmiotem diagnostycznego zainteresowania.
