Jeżeli przyjmiemy wykolejenie społeczne za pewien stan osobowości, to należy ten stan ujmować jako układ postaw. Tak twierdząc jednocześnie uznajemy, że chodzi o postawy wzajemnie ze sobą powiązane. Powiązanie to może być dwojakiego rodzaju - po pierwsze dominacyjne i po drugie integracyjne. Dominacyjne polega na tym, że jedna lub kilka postaw dominuje nad wszystkimi innymi z taką siłą, że zmiana tych dominujących postaw powoduje zmianę również wszystkich pozostałych. Powiązanie integracyjne polega na tym, że nastawienia będące podstawowymi składnikami wszystkich postaw są do siebie istotnie podobne, czyli powodują podobne ustosunkowania wobec określonych elementów rzeczywistości. W przypadku jednostki wykolejonej społecznie mamy do czynienia z układem postaw przepojonym negatywnym ustosunkowaniem się do norm współżycia społecznego.
Strategia polegająca na zmianie układu postaw
- kształtowanie funkcji postaw dominujących zewnętrznych czyli ukierunkowań oraz wewnętrznych czyli motywów
- kształtowanie składników postaw dominujących, a więc nastawień poznawczych czyli percepcyjnych oraz nastawień emocjonalnych czyli preferencyjnych
- kształtowanie determinantów postaw dominujących społecznych i biologicznych (oddziaływanie etiotropowe) oraz psychicznych (oddziaływanie ergotropowe i semiotropowe)
Okazuje się, że postawy dominujące w osobowości jednostki wykolejonej społecznie są bardzo istotne z wychowawczego punku widzenia. Postawa wobec rodziców, rówieśników jest o wiele bardziej ważka, aniżeli integracja postaw oparta na światopoglądzie i systemie ideologicznym. Inaczej rzecz ujmując można powiedzieć, że dla zmiany układu postaw istotniejszym jest zmiana postawy wobec rodziny, szkoły, miejsca pracy niż przekształcenie systemu wyjaśniania i wartościowania świata. Nie oznacza to oczywiście, że dla rozwoju jednostki kształtowanie układu integracyjnego postaw nie ma znaczenia. Zmiana układu postaw dominujących stanowi punkt wyjścia do tworzenia się i przekształcania układu integracyjnego, który warunkuje wszechstronny rozwój osobowości zgodnie z przyjętym ideałem wychowania. Postawy dominujące w danym układzie są mniej lub bardziej złożone i zwarte. Postawa wobec matki, ojca, rodzeństwa, kolegów jest bardziej skomplikowana aniżeli wobec osób obcych, czy np. rzeczy użytkowej. Postawa jednostek identyfikujących się podkulturą "grypserską" jest na ogół w tej kwestii bardziej złożona niż młodzieży nie identyfikującej się z tą podkulturą. W wyniku zmiany postaw przez zmianę funkcji zewnętrznej - ustosunkowań oraz funkcji wewnętrznej - motywacji następuje zmiana nastawień.
Zmieniając ustosunkowania na początku nie ingerujemy w sferę dających się zwerbalizować procesów emocjonalnych i poznawczych, a staramy się wzmacniać za pomocą odpowiednio dobranych nagród wszystkie pozytywnie z wychowawczego punktu widzenia zmiany w postępowaniu. W następnym etapie stosujemy dopiero właściwe doradzanie i współdziałamy w procesie dostosowywania stanów psychicznych do utrwalających się pozytywnych zmian w czynnościach i ustosunkowaniach. Współdziałanie to może przybierać formę presji oraz kompensaty.
Negatywna motywacja wobec oczekiwań społecznych może wynikać z chwilowego - okazjonalnego stanu psychicznego bądź ukształtowanego przez wiele lat układu postaw. W pierwszym przypadku sytuacja jest możliwa do opanowania dość szybko, natomiast w drugim jest poważniejsza i o wiele bardziej złożona. Dziecko może odmówić wykonania polecenie wychowawcy dlatego, że w danej chwili czuje się wyjątkowo rozdrażnione, nieszczęśliwe, osłabione, zniechęcone, lub odczuwa na różnym tle silne napięcie emocjonalne. Wyczucie w zaistniałej sytuacji jest niezmiernie ważne i wychowawca powinien odstąpić od przekazywania poleceń, a ograniczyć się jedynie do roli korygującej i doradczej. Jednostka surowo karana czasami odzwyczaja się od reagowania negatywnego na określone normy, jednakże tylko w określonych sytuacjach, a mianowicie sytuacjach kontrolowanych przez wychowawcę. Wygaszanie negatywnego motywu może przybierać formę zachowania ze strony wychowawcy spokojnego i rzeczowego, jak również postać wstrząsu (shock treatment). Efekt wygaszania negatywnego zależy jednak w dużej mierze od właściwości jednostki oraz umiejętności pedagogicznych wychowawcy.
W kształtowaniu nastawień poznawczych chodzi o kształtowanie przekonań i pojęć. Niepowodzenia wychowawcze w kształtowaniu nastawień poznawczych biorą się najczęściej z( S.Kędryna) :
- podawania przez nauczyciela czy wychowawcę pojęć niezrozumiałych, niejasnych dla umysłu dziecka,
- błędnym informowaniu wychowanka o przyszłości czy teraźniejszości,
- stosowaniu informacji hasłowej, uproszczonej,
- przekazywanie treści bez dbałości o zaangażowanie emocjonalne ze strony wychowanka w chęć osobistego poznania zagadnienia,
- organizowanie sytuacji wychowawczych w sposób nienaturalnie sztuczny.
Kształtowanie nastawień emocjonalnych jest rezultatem przyswajania określonych wzorów oraz wynikiem przeobrażenia efektów tego przyswajania. Nastawienia emocjonalne są składnikiem tworzącym postawę. Istotnym jest, aby jednostka uświadomiła sobie czego właściwie potrzebuje(konkretyzacja), tj. jakie są jej prawdziwe potrzeby, korzystne dla niej i środowiska. U jednostek wykolejonych społecznie często bywa tak, że realizują swoje potrzeby, które dla nich są bezwartościowe, a zarazem niejednokrotnie sposób ich realizacji jest z punktu widzenia społecznego szkodliwy i niepożądany. Ważne jest naśladowanie osób, z którymi osoba naśladowana jest związana więzią zależności heterotelicznej. Wychowawca, który imponuje wychowankowi swoimi osiągnięciami tym samym podsuwa mu atrakcyjne wzory (naśladownictwo). Oprócz konkretyzacji i naśladownictwa ważne jest kształtowanie nastawień pobudzeniowych dokonywane wskutek zmiany hierarchii wartości związanych z określonymi potrzebami (korygowanie).
Proces resocjalizacji zależy również od szeregu determinantów, czyli :
- osób resocjalizujacych i socjalizująco znaczących( nauczyciele, wychowawcy)
- społecznych zbiorowości socjalizująco znaczących( środowisko wychowawcze)
- osób resocjalizowanych socjalizujaco znaczących( wychowankowie)
Pedagog jest tym bardziej osobą socjalizująco znaczącą, im bardziej łączą go z osobą resocjalizowaną, czyli wychowankiem, więzi wzajemnej zależności zarówno ze względu na osobę, jak i ze względu na zbiorowość społeczną, zarówno na zależności zewnętrzne jak i wewnętrzne. Osoba resocjalizowana - wychowanek jest tym bardziej osobą socjalizująco znaczącą, im bardziej jest nacechowana zdolnością i plastycznością uczenia się i intensywniejsze ma zainteresowania adekwatne do swoich zdolności. W autotelicznych działaniach etiotropowych chodzi o reedukujące usuwanie tych czynników tkwiących w środowisku, w osobowości i organizmie wychowanka, które kształtując określone zaburzenia w postępowaniu, są ich przyczyną a zarazem źródłem. Często postępowanie etiotropowo reedukujące polega także na eliminowaniu biologicznych czynników wykolejenia. Np. w resocjalizacji narkomana wychowawca musi zatroszczyć się o to, by usunąć z organizmu substancji trujących za pomocą odpowiedniego zabiegu leczniczego zwanego detoksykacją lub detoksem. Dopiero takie leczenie może przerwać bezpiecznie proces narkotyzowania się bez szkody dola zdrowia i życia narkomana, u którego brak środka odurzającego może wywołać groźne dla życia zaburzenia w komórkowych procesach biochemicznych. Należy zauważyć , że zaburzenia endokrynologicze są często źródłem wielu konfliktów ze środowiskiem.
Podstawową cechą strategii ergotropowej jest kształtowanie się wewnętrznych źródeł uczenia się reedukacyjnego. Takim wewnętrznym źródłem resocjalizacji może być np.:
- samokaranie, stanowiące ważny czynnik reedukacyjny,
- zasada linii perspektywicznych (A. Makarenko) polegająca na ukazaniu jednostce resocjalizowanej perspektyw i możliwych do osiągnięcia sukcesów, co spowoduje podjęcie przez ww. pracy nad sobą,
- uczenie się w warunkach wewnętrznego konfliktu (wg K. Lewina - możemy wyróżnić trzy rodzaje konfliktów : unikanie-unikanie, zbliżenie-unikanie, zbliżenie-zbliżenie. Pierwszy powstaje kiedy wykonanie reakcji pozytywnej jak i negatywnej grozi karą - wychowanek posłucha wychowawcy, to potępią go koledzy, posłucha kolegów potępi go wychowawca. Drugi typ konfliktu polega na tym, że wychowanek chciałby zareagować negatywnie, ale się boi zaryzykować i w tej sytuacji zamiast tracić energię w pozytywnym działaniu stara się znaleźć sposób na unikniecie kary. Trzeci typ konfliktu ma dwie odmiany tj.: obie tendencje dotyczą różnych celów a wybranie jednego oznacza rezygnację z drugiego, albo oba kierunki skierowane są na ten sam cel i należy dokonać wyboru drogi jego osiągnięcia).
Postępowanie semiotropowe - zdarza się też i tak, że jednostki resocjalizowane są słabe wewnętrznie i w procesie wychowania należy zastosować karę zewnętrzną. Kara ta służyć powinna jedynie do utrzymania wychowanka w ryzach. Karanie wychowanka np. za to, że nie chce czegoś zrobić bo nie lubi, albo z różnych przyczyn nie może, nie ma z wychowawczego punktu widzenia najmniejszego sensu.
Strategia polegająca na zmianie w integracji postaw
kształtowanie wzorów integracji polega na kształtowaniu światopoglądu czyli obrazu świata i samego siebie oraz kształtowanie ideologii czyli wzoru sukcesu osobistego i społecznego
kształtowanie psychicznych uwarunkowań integracji to kształtowanie charakteru czyli kontroli wewnętrznej oraz kształtowanie dyspozycji do aktywności twórczej
kształtowanie społecznych uwarunkowań integracji dotyczy kształtowania uwarunkowań osobowych i zbiorowych.
Kształtowanie wzorów integracji, czyli obrazu świata i samego siebie oraz wzoru sukcesu osobistego i społecznego jest bardzo istotne w wychowaniu jednostek wykolejonych społecznie. Integracja postaw wyraża się w całym systemie przekonań i wartości, który zamierza do hierarchizacji wszystkich nastawień i kooperacji między funkcjami wszystkich postaw, a konsekwencją tego jest pewien stan świadomości oraz uświadomienie sobie tego, co nadaje życiu sens, co jest najważniejsze. Obraz świata czyli światopogląd to układ sądów zawierających pojęcia najogólniejsze, dotyczące otaczającej jednostkę rzeczywistości. Światopogląd jest regulatorem wszystkich czynności człowieka, nawiązuje do określonych doświadczeń poznawczych oraz do określonych potrzeb i wyrażających je dążeń. Przyjęcie określonych przekonań światopoglądowych z reguły określa motywującą funkcję różnorakich pojęć. Trzeba podkreślić, że walory systemu integrującego zależą w dużej mierze od wpajanych treści, kktóre im bardziej są racjonalne, zgodne z dorobkiem nauki, eksponujące metody rozwiązywania problemów oraz techniki radzenia sobie w trudnych sytuacjach niż przyswajanie gotowych schematów i twierdzeń. Podobnie można wskazać na cechy wzorów ideologicznych (sukcesu osobistego i społecznego) decydujące o walorach jako czynników aktywności twórczej. W integracji postaw ważnym jest również kształtowanie psychicznych jak i społecznych uwarunkowań, kształtowanie charakteru i kontroli wewnętrznej, czyli własnego "ja"(ego) oraz kształtowanie dyspozycji do aktywności twórczej. Niezwykle ważnym też czynnikiem kształtowania się integracji postaw jest identyfikacja z konstruktywną społecznie zbiorowością. Trzeba zauważyć, że dość często jednostki wykolejone identyfikują się z grupami patologicznymi, niepożądanymi społecznie i zmiana integracji postaw w tym zakresie jest niezmiernie istotna dla powodzenia całego procesu resocjalizacji.
Emil Kraszewski
Indeks
